Umowa o pracę jest czynnością prawną, która wyraża zgodny zamiar pracodawcy i pracownika nawiązania stosunku pracy oraz wykonywania obowiązków określonych w tej umowie i wynikających z przepisów prawa pracy. Podstawowym zobowiązaniem pracownika wynikającym z umowy o pracę jest zobowiązanie do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, natomiast pracodawca zobowiązuje się do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
Artykuł 25 kodeksu pracy stanowi, że umowę o pracę zawiera się na czas nie określony, na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy. Jeżeli zachodzi konieczność zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy, pracodawca może w tym celu zatrudnić innego pracownika na podstawie umowy o pracę na czas określony, obejmujący czas tej nieobecności. Każda z tych umów może być poprzedzona zawarciem umowy na okres próbny, który nie może przekraczać trzech miesięcy. Katalog rodzajów umów o pracę wymienionych w art. 25 kodeksu pracy jest wyczerpujący w tym znaczeniu, że strony mogą zawierać tylko umowy ze skutkami przewidzianymi w kodeksie pracy oraz w przepisach szczególnych. Strony mają także swobodę wyboru każdego z tych rodzajów umów o pracę.
Umowy o pracę na czas określony, na czas wykonania określonej pracy oraz na czas zastępstwa nieobecnego pracownika należą do grupy tzw. umów terminowych. W doktrynie prawa pracy a także w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że umowa o pracę, która nie została zawarta jako umowa terminowa, jest ze swej istoty umową na czas nieokreślony, nawet jeżeli nie została tak nazwana.
1) Umowa na czas określony
Umowa na czas określony jest zawierana bądź do końca okresu ustalonego kalendarzowo, bądź do dnia dającego się w czasie oznaczyć przez wskazanie faktu, który powinien nastąpić w przyszłości. Ustalenie okresu trwania umowy na czas określony według kodeksu pracy nie podlega wyraźnym ograniczeniom, co oznacza, że strony mogą zawierać tego rodzaju umowy nawet na długie okresy przy założeniu jednak, że będzie to zgodne z celem umowy. Strony mogą sobie zapewnić możność wcześniejszego rozwiązania umowy zawartej na czas dłuższy niż 6 miesięcy, przewidując dopuszczalność jej wypowiedzenia z zachowaniem 2-tygodniowego okresu wypowiedzenia. Umowa na czas określony może ulec wcześniejszemu rozwiązaniu w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, każda ze stron może ją wówczas rozwiązać za 2-tygodniowym wypowiedzeniem.
2) Umowa na czas zastępstwa nieobecnego pracownika
Umowa na czas zastępstwa nieobecnego pracownika jest szczególną odmianą umowy na czas określony. Umowa taka zostaje zawarta na czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy pracownika zastępowanego. Przez usprawiedliwioną nieobecność w pracy rozumie się w tym przypadku wszystkie okresy zawieszenia obowiązku świadczenia pracy niezawinione przez pracownika. Ponieważ pracownik zostaje zatrudniony w celu zastępstwa innego pracownika, umowa ta rozwiązuje się z chwilą powrotu do pracy pracownika zastępowanego.
3) Umowa na czas wykonania określonej pracy
Umowa na czas wykonania określonej pracy jest kolejną odmianą umowy terminowej, którą strony zawierają na okres potrzebny do zrealizowania określonego zadania, np. wybudowania jakiegoś obiektu, wykonania prac remontowych, zbioru plonów w gospodarstwie rolnym, itp. Umowy tego rodzaju różnią się od umów na czas określony tym, że nie wskazują dnia rozwiązania stosunku pracy, lecz przewidują jego ustanie z chwilą ukończenia pracy, do której pracownik został zatrudniony. Przedmiotem tych umów jest wykonywanie pracy w sensie czynnościowym, a nie określony wynik pracy.
4) Umowa na okres próbny
Umowa na okres próbny jest zawierana w przypadkach, gdy jedna albo obie strony przed podjęciem decyzji o nawiązaniu stosunku pracy chcą poznać warunki przyszłego wykonywania wzajemnych praw i obowiązków w miejscu pracy. Po upływie okresu próbnego strony nie mogą nawiązać nowej umowy na okres próbny. Pracownik na podstawie takiej umowy może być zatrudniony u tego samego pracodawcy tylko raz, bez względu na to, jakiego rodzaju pracę wykonywał. W umowie na okres próbny strony nie mogą z góry zobowiązać się do zawarcia po upływie okresu próbnego umowy o pracę innego rodzaju (na czas nieokreślony, określony bądź na czas wykonania określonej pracy).
